Van betekenis tot bewijs

BMM onderscheidt ends (visie, doelen en meetbare doelstellingen) en means (missie, strategie en tactiek, beleid en regels). Daarnaast kent het influencers en assessments.¹

In BMM is de visie wat een organisatie wil zijn of bereiken, en de missie haar voortdurende hoofdactiviteit. De missie maakt de visie operationeel; doelen werken de visie uit; strategieën richten de inspanning op doelen.¹

BMM rekent waarden, expliciete en impliciete, tot de interne influencers, naast onder meer aannames, gewoontes en infrastructuur.¹

De derde as is betekenis: het waarom van binnenuit. BMM kent waarden wel, maar als een van de factoren die op de organisatie inwerken, niet als een as waaruit doelen en middelen voortkomen. Voor één persoon die schrijft om te leren denken, is het andersom: waarden gaan vooraf aan visie en missie.¹

Waarom die as zo vaak ontbreekt: motivatiemodellen zijn gemaakt voor organisaties die zich verantwoorden tegenover anderen. Wat niet in een contract of rapportage past, valt buiten beeld. Waarden zijn bovendien stilzwijgend: je weet meer dan je kunt zeggen. Ze worden pas zichtbaar als er iets mee botst.^{1 9}

ArchiMate kent de elementen Value (de waarde of het belang van iets) en Meaning (de betekenis die iets in een context krijgt), maar geen element voor persoonlijke waarden of identiteit.²

Het schema combineert BMM voor ends, means en invloeden¹, ArchiMate voor vermogen², ISO 31000 voor onzekerheid³ en ISO 42010 voor concern⁸. De betekenisband bovenaan en de plaats van het principe daarin zijn mijn eigen toevoeging.

BMM plaatst beleid en regels bij de means.¹ Hier staat het principe bij betekenis, omdat het de vertaling is van een waarde naar een ontwerpregel. Het werkt naar de means toe: het stuurt de keuze van maatregelen.¹

ISO 31000 definieert risico als het effect van onzekerheid op doelstellingen, en merkt op dat dat effect positief, negatief of beide kan zijn, en kansen en bedreigingen kan opleveren.³

De verzekeringsleer onderscheidt zuiver risico, waarbij alleen verlies of niets mogelijk is, van speculatief risico, waarbij ook winst mogelijk is.⁵

Niet elk risico is een kans. Een gestolen laptop is zuiver risico: er valt niets te winnen. Elke kans draagt wel risico. Wie een kans grijpt, stelt zich bloot. Bereik via een platform vergroot ook de afhankelijkheid van dat platform.⁵

Dezelfde omstandigheid kan beide kanten hebben. AI maakt tekst goedkoop: dat bedreigt de vindbaarheid van eigen werk en maakt aantoonbare herkomst tegelijk schaarser en dus waardevoller.³

Informatiebeveiliging definieert een kwetsbaarheid als een zwakte die door een bedreiging kan worden benut.⁷

Weihrich koppelt de vier SWOT-categorieën paarsgewijs tot vier soorten strategie: SO, ST, WO en WT.⁶

Laag 3 verklaart laag 1. Onzekerheid hangt niet in de lucht: ze ontstaat waar een omstandigheid van buiten een eigenschap van binnen raakt. De richting (kans of risico) hangt af van die combinatie. Dezelfde dreiging is een risico voor wie zwak staat, en weinig meer dan ruis voor wie sterk staat.^{6 7 3}

Laag 2 is een invulling, geen derde gezichtspunt. Of je kans en risico als één element met twee kanten tekent of als twee elementen, verandert niets aan het model; het bepaalt alleen hoe een view eruitziet.⁸

De PMBOK Guide van PMI noemt deze vier reacties voor bedreigingen en vier gespiegelde reacties voor kansen.⁴ ISO 31000 noemt ook het nemen of vergroten van risico om een kans te benutten als behandelingsoptie.³

Een model met alleen risico's maakt elke keuze defensief. Keuzes die uit een kans voortkomen, lijken dan maatregelen tegen verlies, of verdwijnen uit beeld.³

ArchiMate definieert een driver als een interne of externe omstandigheid die een organisatie motiveert doelen te stellen, en een assessment als de uitkomst van een analyse van die omstandigheid.² In BMM leidt de beoordeling van een influencer tot uitspraken over mogelijk risico en mogelijke opbrengst.¹

ISO 42010 omschrijft een concern als een belang van een belanghebbende in het systeem.⁸

Een driver bestaat, wat jij er ook van vindt. Een concern is wat die driver voor iemand betekent, als vraag aan het systeem. De beoordeling zit ertussen: die maakt van een omstandigheid een kans of een dreiging voor een bepaald doel. Eén driver kan meerdere concerns opleveren, en één concern kan uit meerdere drivers voortkomen.^{2 8}

ArchiMate definieert een capability als een vermogen dat een actor, zoals een persoon, organisatie of systeem, bezit. Het behoort tot de strategie-elementen, naast resource, value stream en course of action.²

Een vermogen zegt wat de omgeving moet kunnen, los van hoe. Herstellen blijft nodig, ook als GitHub verdwijnt. Daardoor blijft een vermogen stabiel terwijl maatregelen en inrichting wisselen.²

Sterkte en zwakte zijn eigenschappen van vermogens. Daarom loopt in het schema een lijn intern van vermogen naar beoordeling. Een zwak vermogen is precies de kwetsbaarheid waar een dreiging op aangrijpt.^{6 7}

ISO 42010 beschrijft een architectuur met meerdere views. Elke view volgt een viewpoint dat vastlegt welke concerns en belanghebbenden ze bedient.⁸

Daarom één onderliggend model met één definitie en één ID per element, en meerdere schema's die elk één vraag beantwoorden. Waar views overlappen, is het hetzelfde element. Twee losse modellen zouden uit elkaar groeien; één groot schema wordt onleesbaar.⁸

BMM kent naast doelen ook objectives: meetbare doelstellingen met een termijn.¹

Hier zijn ze weggelaten. Er is geen andere partij, geen contract en geen verantwoording naar buiten. De maatstaf voor een controle is daarom kwalitatief: een toetsvraag, zoals bij elke hypothese. Komt er later een reden om te meten, dan krijgen doelen er een doelstelling bij.¹

De as die in BMM ontbreekt, is betekenis.

Toets: herkent de eigenaar van dit model haar als de as die hij miste, of bedoelde hij tijd of context?

Sterkte en zwakte kunnen als eigenschap van een vermogen worden vastgelegd; een apart SWOT-register is dan niet nodig.

Toets: bij het opbouwen van view C nagaan of er sterktes of zwaktes zijn die bij geen enkel vermogen passen.